17.09.2019
PL EN
27.07.2012 aktualizacja 27.07.2012

"Pierwsze światło" największego na świecie teleskopu promieniowania gamma

Fot. Fotolia Fot. Fotolia

W czwartek pracę w Namibii rozpoczął teleskop H.E.S.S. II, przeznaczony do obserwacji m.in. pulsarów, czarnych dziur i supernowych - poinformował PAP dr hab. Rafał Moderski z Centrum Astronomicznego PAN w Warszawie.

Dnia 26 lipca 2012 r. pracę w Namibii rozpoczął teleskop H.E.S.S. II. Przeznaczony do obserwacji Wszechświata w zakresie promieniowania gamma najwyższych energii i wyposażony w zwierciadło o średnicy 28 metrów, H.E.S.S. II to największy teleskop Czerenkowa, jaki kiedykolwiek zbudowano. Wraz z czterema mniejszymi teleskopami (o średnicy 12 metrów), działającymi już od 2004 roku, tworzy on obserwatorium H.E.S.S. (skrót od High Energy Stereoscopic System) wyznaczające najwyższe standardy naziemnej astronomii gamma. Nowy teleskop umożliwi dokładne zbadanie kosmicznych źródeł promieniowania wysokich energii, takich jak czarne dziury, pulsary i supernowe, a także przyczyni się do nowych odkryć w dziedzinie astrofizyki.

Przy masie ponad 600 ton i 28-metrowym zwierciadle (obszar dwóch kortów tenisowych) nowy teleskop jest po prostu ogromny. Ten kolos o nazwie H.E.S.S. II rozpoczął obserwacje 26 lipca 2012 roku, rejestrując pierwsze obrazy kaskady cząstek generowanych w atmosferze przez promieniowanie gamma i promieniowanie kosmiczne. Uruchomienie teleskopu oznacza początek nowej ery w badaniu Wszechświata w zakresie najwyższych energii.

\"Nowy instrument nie tylko zapewnia największą powierzchnię zwierciadła ze wszystkich obecnie istniejących teleskopów tego typu, ale także umożliwia tworzenie obrazów kaskad z niespotykaną dotychczas ilością szczegółów\" - stwierdza prof. Vincent Pascal z grupy francuskich naukowców odpowiedzialnych za budowę detektora znajdującego się w ognisku zwierciadła teleskopu.

Promieniowanie gamma powstaje w naturalnych kosmicznych akceleratorach cząstek, takich jak supermasywne czarne dziury, układy podwójne gwiazd, pulsary, gromady galaktyk, supernowe, a być może także relikty Wielkiego Wybuchu. Wszechświat jest pełen takich akceleratorów, które przyspieszają naładowane cząstki - elektrony czy jony do energii daleko większych niż akceleratory cząstek zbudowane przez człowieka. Produktem ubocznym procesu przyspieszania cząstek są wysokoenergetyczne fotony gamma, a teleskopy promieniowania gamma umożliwiają nam dokładne badanie kosmicznych akceleratorów. Obecnie znamy ponad sto kosmicznych źródeł promieniowania gamma bardzo wysokich energii. Przy użyciu teleskopu H.E.S.S. II źródła te mogą zostać zbadane w sposób bardziej szczegółowy.

Oczekuje się również nowych odkryć, zarówno pojedynczych obiektów jak i całych klas obiektów astrofizycznych. W szczególności H.E.S.S. II umożliwi obserwacje nieba w zakresie dziesiątków gigaelektronowoltów - słabo dotychczas zbadanym zakresie energii fotonów gamma (natomiast o olbrzymim potencjale odkrywczym) pomiędzy zakresem energii badanym przez satelitarne teleskopy gamma, a zakresem badanym przez obecne naziemne obserwatoria promieniowania gamma.

Najbardziej ekstremalnym przykładem kosmicznych źródeł promieniowania gamma są aktywne jądra galaktyk. Świecą one ponad stukrotnie jaśniej niż cała nasza galaktyka - Droga Mleczna, a jednocześnie ich promieniowanie zdaje się dochodzić z obszarów znacznie mniejszych niż rozmiary naszego Układu Słonecznego.

Ponadto, niektóre z tych źródeł są bardzo szybko zmienne w czasie - ich promieniowanie gamma pojawia się i znika w odstępach paru minut, co wyraźnie świadczy o obecności supermasywnych czarnych dziur. W przypadku niektórych źródeł, obserwowanych przez cztery mniejsze teleskopy H.E.S.S. w ostatnich latach, nie udało się odszukać ich odpowiedników w innych zakresach długości fali elektromagnetycznej; stanowią one kosmiczną zagadkę, którą teleskop H.E.S.S. II pomoże rozwikłać.

Kiedy fotony promieniowania gamma oddziałują z ziemską atmosferą generują pęk cząstek wtórnych, które mogą być zarejestrowane przez naziemne teleskopy i ich ultra-szybkie detektory dzięki emisji promieniowania znanego jako promieniowanie Czerenkowa. Jest to słaby błysk niebieskawego światła trwający zazwyczaj tylko kilka nanosekund. Detektor teleskopu H.E.S.S. II jest w stanie zarejestrować to promieniowanie z szybkością milion razy większą od normalnego aparatu fotograficznego. Detektor ten - o wielkości i wadze minibusa - jest umieszczony 36 metrów powyżej zwierciadła głównego (odpowiada to wysokości 20-piętra budynku mieszkalnego). Pomimo ogromnych rozmiarów nowy teleskop będzie dwukrotnie szybszy od mniejszych teleskopów, umożliwiając tym samym błyskawiczną reakcję na pojawiające się doniesienia o błyskach gamma.

Konstrukcja teleskopu i jego układ napędowy zostały zaprojektowane przez inżynierów z Niemiec i Republik Południowej Afryki, a wykonane w Namibii i Niemczech. Natomiast 875 sześciokątnych luster tworzących zwierciadło teleskopu wyprodukowano w Armenii. Detektor fotonów wraz z elektroniką został zaprojektowany i zbudowany we Francji. Budowa teleskopu H.E.S.S. II była prowadzona i finansowana w przeważającej części przez instytucje z Niemiec i Francji, przy znaczącym udziale Austrii, Polski, Republiki Południowej Afryki i Szwecji.

W Polsce wykonano części mechaniczne systemu kolimacji zwierciadeł nowego teleskopu - łącznie 1000 szt. kompletów kolimatorów. Producentem zespołów było Przemysłowe Centrum Optyki S.A. w Warszawie, a produkcję nadzorowało Centrum Astronomiczne im. M. Kopernika PAN i Centrum Badań Kosmicznych PAN. W Centrum Badań Kosmicznych PAN przeprowadzono również testy zespołów w komorze klimatycznej. Strona polska sfinansowała również zakup 84 zwierciadeł dla nowego teleskopu. Udział Polski w budowie teleskopu był finansowany w ramach specjalnego projektu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

\"Udany start teleskopu H.E.S.S. II stanowi wielki krok naprzód dla naukowców z zespołu H.E.S.S., dla całej światowej społeczności astronomicznej, a także dla Afryki Południowej, jako miejsca ulokowania obserwatorium\" - stwierdził prof. Werner Hofmann, kierownik projektu H.E.S.S. - \"H.E.S.S. II otwiera również drogę do realizacji projektu CTA - Cherenkov Telescope Array - instrumentu następnej generacji ocenianego jako priorytetowy przez środowisko astrofizyków i agencje finansujące badania naukowe w Europie.\"

Obserwatorium H.E.S.S. działa już prawie dekadę i jest obecnie zarządzane i użytkowane przez zespół ponad 170 naukowców z 32 instytucji naukowych w 12 krajach: Namibii, Republice Południowej Afryki, Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Austrii, Polsce, Czechach, Szwecji, Armenii i Australii. Polskę w międzynarodowej współpracy reprezentuje Polskie Konsorcjum Eksperymentu H.E.S.S., którego koordynatorem jest Centrum Astronomiczne im. M. Kopernika PAN w Warszawie, a członkami konsorcjum są ponadto: Obserwatorium Astronomiczne UJ w Krakowie, Instytut Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, Obserwatorium Astronomiczne UW w Warszawie oraz Centrum Astronomii UMK w Toruniu. Do dnia dzisiejszego międzynarodowy zespół H.E.S.S. opublikował ponad 100 artykułów naukowych w renomowanych czasopismach o zasięgu międzynarodowym, w tym tak prestiżowych jak \"Science\" i \"Nature\".

W roku 2006 zespół H.E.S.S. został uhonorowany Nagrodą Kartezjusza Komisji Europejskiej - najwyższym europejskim wyróżnieniem przyznawanym za współpracę naukową. W 2010 roku zespół H.E.S.S. otrzymał prestiżową \"Rossi Prize\" Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego. W ankiecie przeprowadzonej w 2006 roku, obserwatorium H.E.S.S. zostało uznane dziesiątym najbardziej wpływowym obserwatorium na świecie, dołączając do grona, w skład którego wchodzą m. in. Kosmiczny Teleskop Hubble\\'a czy teleskopy Europejskiego Obserwatorium Południowego ESO w Chile.

PAP - Nauka w Polsce

aol/ ula/bsz

Copyright © Fundacja PAP 2019