02.12.2020
PL EN
04.11.2020 aktualizacja 04.11.2020

Astronom Krzysztof M. Górski laureatem Narody FNP

Fot. Archiwum prywatne Fot. Archiwum prywatne

Opracował narzędzie wykorzystywane do konstrukcji, wizualizacji i analizy map sygnałów astronomicznych rozłożonych na całej sferze niebieskiej. Z algorytmu tego korzystano w wielkoskalowych przeglądach całego nieba, takich jak Planck czy Gaia. Profesor Krzysztof M. Górski z UW i NASA Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej 2020 w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich.

FNP nagrodziła prof. Krzysztofa M. Górskiego za opracowanie i wdrożenie metodologii analizy map promieniowania reliktowego, kluczowych dla poznania wczesnych etapów ewolucji Wszechświata.

Laureat Nagrody FNP jest ekspertem matematycznej konstrukcji i analizy map nieba. Dokonał odkryć w dziedzinie kosmologii obserwacyjnej, wielkoskalowej struktury Wszechświata i powstawania galaktyk. W ostatnich trzech dekadach zaangażowany był w dynamicznie rozwijającą się dziedzinę kosmologii – badania mikrofalowego promieniowania tła.

ROZSZYFROWAĆ HISTORIĘ WSZECHŚWIATA

Kosmiczne mikrofalowe promieniowanie tła, zwane promieniowaniem reliktowym, to najstarszy znany rodzaj promieniowania we Wszechświecie, autentyczny ślad Wielkiego Wybuchu. Mapa jego temperatury na astronomicznym niebie – "niemowlęce zdjęcie Wszechświata" - wyjawia pierwotne niejednorodności przestrzennego rozkładu materii. To z nich powstały galaktyki i całe "zoo" obiektów niebieskich.

Prof. Górski opracował metodę formatowania liczbowego i analizy danych astronomicznych z przeglądów całego nieba – HEALPix (Hierarchical Equal Area isoLatitude Pixelization of the Sphere). Jest to narzędzie do konstrukcji, wizualizacji i analizy map sygnałów astronomicznych rozłożonych na całej sferze niebieskiej, w szczególności mikrofalowej emisji promieniowania tła.

Z algorytmu tego korzystano w wielkoskalowych przeglądach całego nieba, takich jak WMAP, Planck, Fermi LAT, czy Gaia. Badacz stał się ekspertem w dziedzinie matematycznej konstrukcji i analizy map nieba. Artykuł opisujący ten algorytm był cytowany już 3,1 tys. razy, a oparta na nim biblioteka oprogramowania została pobrana przez ok. 60 tys. użytkowników na całym świecie.

W badaniach kosmicznego promieniowania tła prof. Krzysztof Górski uczestniczył od wczesnych lat 90. XX wieku. Pierwszą bardzo znaną misją NASA, w której brał udział, był COBE (Cosmic Background Explorer). Był to pierwszy sztuczny satelita zbudowany specjalnie do badań nad wczesnym Wszechświatem poprzez obserwacje mikrofalowego promieniowania tła. Prof. Górski zrealizował pionierską metodę analizy danych zgromadzonych przez to urządzenie. Pomiary wykonane przez COBE - zanalizowane jego metodą - umożliwiły przeprowadzenie odkrywczych badań nad pierwotną niejednorodnością Wszechświata.

OLŚNIEWAJĄCE WYNIKI MISJI PLANCK

Polak był też członkiem amerykańskiego zespołu misji Planck, największego naukowego przedsięwzięcia umożliwiającego badanie mikrofalowego promieniowania tła. Misję realizowała Europejska Agencja Kosmiczna przy udziale NASA. Satelita został wystrzelony w 2009, a w roku 2013 zakończył misję po stworzeniu bezprecedensowo bogatego zbioru danych pomiarowych rozkładu mikrofalowej emisji na całym niebie w dziewięciu pasmach częstotliwości. W kolejnych latach dane te wraz z ich naukową interpretacją upubliczniono jako wyniki misji Planck.

Naukowcy zespołu Planck skonstruowali najbardziej precyzyjne mapy kosmicznego promieniowania tła dochodzącego do nas z epoki około 380 tys. lat po Wielkim Wybuchu. Dzięki temu można prowadzić niezwykle dokładne badania 13,8 miliardów lat historii Wszechświata po Wielkim Wybuchu.

Prof. Górski kierował grupą odpowiedzialną za opracowywanie algorytmów stosowanych w procesie wyodrębniania wyników naukowych misji. Eliminacja tzw. zanieczyszczeń sygnałów pochodzących z wczesnego Wszechświata przez m.in. mikrofalową emisję naszej Galaktyki – umożliwiła skonstruowanie bezprecedensowo dokładnego obrazu początkowej epoki w ewolucji Wszechświata.

W ramach naukowego programu misji Planck kierował m.in. badaniami globalnej geometrii i topologii Wszechświata, zależności od kierunku obserwacji kosmicznego promieniowania tła oraz analizą anomalnych aspektów jego obserwowanego rozkładu przestrzennego.

Poprzez stałe członkostwo w Planck Editorial Board, prof. Górski wspomagał przygotowanie do publikacji wszystkich, ponad 160 recenzowanych artykułów zawierających podsumowanie kosmologicznych i astrofizycznych wyników misji Planck.

Krzysztof M. Górski jest absolwentem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Karierę naukową i badawczą kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie pracuje w NASA Jet Propulsion Laboratory, Caltech, w Pasadenie, ale również w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego.

Od pierwszych lat kariery naukowej pracował i odbywał staże w prestiżowych ośrodkach badawczych związanych z astrofizyką i badaniami przestrzeni kosmicznej. Został laureatem prestiżowej „Gruber Cosmology Prize" w 2018 roku. Również za udział w misji Planck był trzykrotnie współlaureatem NASA Honors Group Achievement Award. Ponadto dwukrotnie otrzymał indywidualną nagrodę NASA Achievement Award. W swoim dorobku ma ponad 300 zrecenzowanych artykułów, które były cytowane ponad 63 tys. razy.

PAP - Nauka w Polsce

kol/ ekr/

Copyright © Fundacja PAP 2020